Shumë prej të mbajturve atje janë kundërshtarë të regjimit shtypës. Kush është gjallë tani? Kush u vra? A ishin ata vetëm dëme anësore?
Nazanin Zaghari-Ratcliffe*
Të martën më 24 qershor 2025, mëngjesi solli sulme ajrore izraelite në portën e burgut Evin, duke dëmtuar gjykatën pranë burgut dhe disa pavione, përfshirë pavijonin politik të grave ku kalova pesë vite. Ky burg mban një numër të madh të burgosurve politikë dhe kundërshtarëve të Republikës Islamike të Iranit. Askush nuk duket se di çfarë u ka ndodhur atyre.
Që prej fillimit të bombardimeve në Iran 12 ditë më parë, kam shmangur lajmet dhe kërkesat për intervista. Ishte shumë tronditëse. Por teksa po punoja, pashë në ekran lajmin për Evinin. Duart më ngrinë dhe ndjeva një dridhje në qafë, ashtu si kur më vinte një lajm i keq gjatë kohës që isha aty. Pas disa minutash kontaktova ish-shokët e qelisë së Evinit, të cilët janë jashtë tani, për të parë nëse dinin ndonjë gjë. Ishin po aq të tmerruar dhe të frikësuar sa unë.
U përpoqëm të kontaktojmë familjet e të burgosurve që gjetëm për të konfirmuar sigurinë e tyre, por ishte e pamundur. Tavanet ishin shembur, kishte raportime për të plagosur dhe familjet brohorisnin jashtë mureve. Britania e Madhe madje nuk di se sa qytetarë britanikë janë në Evin, apo ku janë transferuar. Ndërkohë, Irani ka nisur një shtypje më të fortë ndaj civilëve, duke ndërprerë internetin dhe duke bërë arrestime të reja. Ditët kalojnë me një ndjenjë të mpirë pafuqie dhe zemërimi.
Gjatë kohës që isha në burg, përjetuam dy tërmete. Pas tyre ndaloi energjia elektrike dhe u detyruam të rrimë në errësirë. Dritat e qirinjve nuk lejoheshin dhe energjia emergjente rrallë funksiononte. Ishte e tmerrshme. Disa gra uleshin së bashku duke u lutur, disa heshtnin në mënyrë morbide. Ishte sikur ishim të vdekur dhe po luteshim për vdekjet tona. Dukej sikur gjithçka mund të na ndodhte në atë çast dhe askush nuk do të vinte për të na shpëtuar. Të burgosurit nuk janë prioritet për botën e jashtme kur ndodhin fatkeqësi, por jetët e tyre kanë rëndësi për të dashurit e tyre.
Të shihja derën e burgut të shpërthyer ishte një ndjesi surreale. Kam kaluar nëpër atë portë shumë herë, duke shkuar në gjykatë apo spital, dhe gjithmonë kam ëndërruar ditën kur do të hapej dhe të gjithë të burgosurit do të liroheshin nga ky vend shtypjeje. Prandaj shembja e portave mund të dukej si një akt simbolik për mediat e largëta. Por nuk më dukej se kishte bërë askënd brenda më të sigurt. Përkundrazi, mori jetë. Shtypja nga autoritetet iraniane, që duan të rivendosin kontrollin, duket se sapo ka filluar.
Populli iranian ka vuajtur dekada krimesh nga Republika Islamike, që ka shkelur të drejtat e tyre themelore, ka burgosur mijëra njerëz dhe ka ekzekutuar shumë për të drejtat e tyre. Shumë prej tyre janë në Evin.
Në vitin 2022, ndjeva diçka të ngjashme kur Evin u përfshi nga zjarri pak kohë pas lirisë sime. Nuk ishte gëzim, por frikë. Kërkoja me dëshpërim lajme për shokët e mi atje, duke u trembur se diçka e tmerrshme do t’u ndodhte, edhe ndërsa burgu digjej. I kërkova një shoku që kishte shtëpinë me pamje nga Evin të më bënte video-thirrje dhe ta kthente telefonin nga dritarja që ta shihja me sy. Nuk kishte ngushëllim në flakë, vetëm frikë për atë që do të vinte.
Për shumë nga familjarët dhe miqtë e mi, frika është po e njëjta tani, duke parë lojërat e qeverive që nuk i besojmë dhe demonstrimet e forcës me heshtjen e papritur të mbrojtjes ligjore. Ndërsa Irani po shkatërrohet, njerëzit më të pambrojtur janë më të ekspozuar.
Gjatë 12 ditëve të fundit, të gjithë kemi qëndruar të varur pas telefonave, duke shpresuar që ajo që pamë ishte një makth që do të zgjoheshim prej tij. Ishte një tronditje. Filloi si bombardim i paligjshëm i Iranit nga Izraeli, edhe pse askush nuk e quajti të paligjshëm. Tani është shndërruar në një luftë të vërtetë kundër Iranit me ndërhyrjen amerikane dhe retorikën për ndryshim regjimi. Përhapja e misionit ka qenë shqetësuese, madje edhe për ne që kemi vuajtur nga regjimi iranian. Heshtja e komunitetit ndërkombëtar, përfshirë Britaninë e Madhe, për këtë është shqetësuese.
Gjatë rastit tim si peng, refuzimi i Britanisë për të njohur ligjin dhe të drejtat ligjore ishte i frustruar për familjen tonë. Por tani, pasojat janë shumë më të mëdha. Rrezikojmë që situata të përkeqësohet.
Kur u ktheva në Britani, Keir Starmer ishte nga të parët që më përshëndeti dhe bëri foto me mua. Dy vite më parë më ftoi në zyrën e tij në Westminster me aktiviste të tjera britanike-iraniane në Ditën Ndërkombëtare të Grave dhe premtoi se qeveria e tij do të mbrojë të drejtat e njeriut në Iran. Kur ishte në opozitë, nuk kishte ekuivoke. Por në qeveri, ka pasur më shumë ekuivoke mbi angazhimin e Britanisë ndaj ligjit ndërkombëtar. Edhe dje kishte një ngurrim të rrezikshëm nga ministrat e Starmer për të kritikuar paligjshmërinë e aleatëve që morën pjesë në luftën e Izraelit kundër Iranit. Pasojat ndihen në të gjithë Teheranin, ku familjet janë kapur mes bombës dhe një vendi të vështirë. Ata ndihen shumë të vetmuar.
Nëse Evin më mësoi diçka, është se liria nuk vjen nga bombat dhe brutaliteti, as nga truket e mençura për kamerat. Ajo qëndron në lidhjen njerëzore dhe empatinë. Njerëzit në Iran, njerëzit në Lindjen e Mesme – brenda dhe jashtë burgjeve – kanë nevojë tani për më shumë nga këto.
*Nazanin Zaghari-Ratcliffe është shtetase britaniko-iraniane me dy shtetësi, e cila u mbajt në burgun Evin për pesë vite.
Burimi: theguardian.com: Përgatiti per botim: L.Veizi