Intervistë me shkrimtarin dhe botuesin Mark Simoni
Intervistoi Leonard Veizi
A është Ballkani një qytet i madh e i çuditshëm dhe si rri në këtë hapsirë letërsia dhe romani juaj “Qyteti me një sy?”
Atdheu ynë i ngjarjeve, zullumeve, historive, shamatave, luftërave, dashurive dhe urrejtjeve, sherreve dhe thashethemeve, padyshim që është Ballkani. Ne kemi lindur në të, duhet ta vuajmë atë dhe të kërkojmë ta bëjmë sa më të mirë. Ky gadishull ka aftësinë që qytetet e tij t’i ketë shumë më të veçantë e të jashtëzakonshëm se pjesa tjetër e botës. Madje qytetet e tij janë si mëhallat e vjetra e të çuditshme të një qyteti plot probleme e të papritura. Mbi realitetin e dukshëm të këtyre vendeve qëndron një realitet tjetër, artistik, më interesant, më i parë me vëmendje. Është realiteti që bëjnë shkrimtarët, është letërsia e qyteteve.
Ivo Andriq me “Kronika e Travnikut” dhe “Tregimet e Bosnjës”, Danillo Kish, Ismail Kadare me “Kronikë në gur”, Mark Mazoëer me “Selaniku, qyteti i fantazmave”, Migjeni me “Novelat e qytetit të veriut”, Orhan Pamuk me “Stambolli”, Petro Marko me “Qyteti i fundit”, pastaj “Famagusta” qyteti i braktisur, dhe plot të tjetër i kanë sjellë lexuesit botëror stilin ballkanik të të jetuarit, mënyrën se si i shikon dhe procedon me ngjarjet, si nuk di t’i ndalë sherret dhe zënkat, si gëzimin ashtu dhe dhimbjen i ndanë vetëm vëmendja apo një pakujdesi e vogël, se si i krijojnë këngët dhe si e prodhojnë historinë dhe heronjtë, të rëndë, nursëzë, të drejtë e të padrejtë njëkohësisht. Dhe tërë kjo materie me emrin “Jeta e Ballkanit” është e mbështjellë nga një tis surreal, nga thashetheme dhe keqkuptime, nga fantazma dhe bestytni, nga hamendje dhe mistikë.
“Qyteti me një sy” është romani i qytetit tim, që nuk ka asnjë ngjarje nga ai, nuk tregon asgjë për të, por që njëkohësisht është dhe krejt qyteti im ku kam lindur, rrugicat dhe historitë që kam bredhur qysh i vogël, arkitektura e mëhallave që dhe i kam parë me sytë e mi dhe që s’i kam shikuar kurrë në jetë. Thashetheme që të tronditin, dashuri dhe inate, personazhe që s’i ka bota dhe ngjarje që s’kanë ndodhur (por që është fare e thjeshtë që të ndodhin, madje jam i sigurtë që pas shumë e shumë vitesh kanë për të ndodhur), gjendje transi, situata reale dhe paranormale, gjëra të thjeshta që rrinë përbrij ngjarjeve të ndërlikuara, histori të vogla që bubrrojnë rreth ngjarjeve të mëdha dhe subjekteve të ndërlikuar. Këto sillen në romanin tim, e përshkojnë atë tej përtej. Plaka me degërmi që vijnë nga vdekja, fantazma që shëtit qytetit, ditë të zakonshme me njerëz po kaq të zakonshëm, personazhi i Mortit që vështron qytetin e rrugicave dhe mëhallave të vjetra, kinemaja e vjetër, posta me karrocierin që presin një lajm që nuk mbërrijnë kurrë, muezini që këndon në aksham dhe kisha që i bie kambanave për meshë, personazhe të çuditshëm, groteskë, fantazmagorikë, të tjerë të bukur, të heshtur, hokatar. Ky është realiteti dhe surealja e “Qytetit me një sy”.
A ka patur tek ju një çast apo akt që keni verifikuar se ju do të bëheshit një shkrimtar dhe do shkruanit letërsi?
Para shumë kohësh, kur qeshë fëmijë 11 vjeç, diku në një revistë “Pionieri”, pata hasur një vjershë fare të thjeshtë. Pavarësisht se babai im mësues letërsie, kishte një prej bibliotekave më të mëdha të qytetit, me libra të shkëlqyer që më frymëzonin çdo ditë, unë vazhdoj të kem akoma në kujtesë atë strofë, (si të gjitha gjërat e shenjta të fëmijërisë). “… O ti këngëtar i vetmuar i rrugës, / Që këtë mesnatë i bie kitarës, / Mos i zgjo të lutem mik, / Ëndrrat e Albanës….”. Në këtë rast unë mendoj se “Albanës” është “së dashurës”, por ngaqë revista qe për fëmijë është adaptuar. Kjo ka qenë një strofë që më ka intriguar shumë atëherë. Atëherë unë i pata bërë leximin tim. Kishte këngëtar, të vetmuar, fillikat, bohem, që bridhte rrugëve, natën, pas aventurash dhe rreziqesh, me kitarë në krah, me serenata, që këndon poshtë dritareve të vajzave të bukura dhe ua prish gjumin atyre… dhe mendja ime e lexonte gjatë atë copë vjershë. Dhe e ndjeja se unë e kisha dëshirë një stil të tillë jetese, pak pa rregulla, ekstravagant, prej artisti dhe endacaku njëkohësisht. E dëshiroja shumë dhe ky ka qenë ndoshta njëri prej çasteve kur unë me pavetëdije kam kapur momentin ideal, që unë mund të isha një artist i fjalës. Dhe ky ka qenë nënshkrimi i betimit të fshehtë për tu bërë shkrimtar. Dhe vazhdoj në këtë rrugë të mundimshme, që të fal dhe mrekullimin e kënaqësinë që s’mundet t’i japë dot askush tjetër. Ne jemi sa të bekuar nga fati se jemi shkrimtar aq dhe të mallkuar po prej fatit për të vuajtur së bashku me personazhet tanë, subjektet tanë, lexuesit tanë, krijimin e mundimshëm.
Më flisni pak për gjendjen ku ndodhen shkrimtarët dhe lexuesi shqiptar?
Anomalia është totale. Së pari ne shqiptarët kemi probleme të trashëguara me leximin. Një popull i tillë e ka të thjeshtë që njerëzit e leximit ose t’i verë në lojë ose t’i anatemojë. Në një terren të tillë është formuar lexuesi shqiptar. Disa kohë më parë lexuesin e thërrisnin “prift”, dhe bibliotekën e sallën e leximit “peshkopatë”, njerëzit që rrinin mbi libra si gjysmë të çmendur apo “borgjezë”. Kështu që dhe për këtë arsye ne hyjmë në popujt që lexojmë pak. Siç duket edhe ngaqë rrëfejmë shumë.
Ta marrim nga fillimi. Ne kemi fare pak përralla. Në një kolanë rrëfimesh të botimeve italiane “Fabri editori” me 87 volume kishte “Përralla të Egjiptit faraonik”, “Përralla etiopiane”, “Mite dhe legjenda të Karaibeve”, “Legjenda të popullit kurd”, Legjenda të Britanisë misterioze”, “Legjenda të popullit armen”, “Legjenda të detit të jugut”, Përralla antike persiane”, “Përralla e histori kineze”, “Përralla të Pragës Magjike”, “Përralla indoneziane”“Mistere dhe magji nga zona baske”, “Shtriga skoceze”. Diku në qosh një volum me përralla ballkanike, e në të asnjë përrallë shqiptare. Pra kishte nga të gjithë popujt, ne askund. Pleqtë shqiptarë pothuaj nuk dinë asnjë përrallë. Mbushin tërë ditën kokat e vogla të nipave ose me lajme gazetash, ose me mitomaninë e tyre folklorike. Ato asnjëherë kështu nuk bëhen dot gjyshër. Gjysh, para së gjithash do të thotë plaku i mirë e i dashur, që i tregon nipave përralla. Dhe që aty fëmijët pa përralla rriten si lexues të këqij, nuk kultivohen si dashurues të librit.
Në plazhet e Brazilit, fëmijë të vegjël për të argëtuar turistët, mbushin gojën me benzinë dhe pastaj e hedhin si fontanë jashtë duke afruar pishtarin për t’u dukur sikur fëmijët po nxjerrin zjarr nga goja. Për shumë pak kohë mukoza e brenshme e gojës së këtyre vocërrakëve degjeneron, prishet, dhe ato përjetësisht nuk mund të ndjejnë më shijet e ushqimeve. Kështu ka ndodhur dhe me lexuesin tonë. Një pjesë e madhe e ka humbur shijen e leximit, është orientuar gabim. Megjithëse janë për t’u përshëndetur iniciativat për botimin e ndonjë gazete letrare (këtu e kam fjalën për “Mapo Letrare”, Ex Libris, “Nacional” e tjerë), përsëri realiteti letrar është djerr, shkret. S’ka shtyp alternativ letrar, suplementet e gazetave janë fare pak për ta mbushur këtë bosh të madh, kritika s’është askund, një pjesë e gazetarëve të kulturës nuk kanë mardhënie të mira me librin. Duken nga mënyra se si shkruajnë, me një leksik të varfër, me sintaksë shatra patra, pa stil, shkrime pa strukturë, nuk dinë të bëjnë as analizë të fenomeneve letrare e kulturore. Sa për tek sinteza nuk mund të arrijnë kurrë. Një pjesë e shtëpive botuese e shikon thjeshtë lexuesin si një blerës të zakonshëm, pa menduar se ai ka nevojë për letërsi të mirë. Dhe kjo para së gjithash i bën të ngjashëm dhe me arrogancën e lekut si tregtarë të vegjël. Formati dhe stofi i botuesit dhe i biznesmenit të kulturologjisë duhet të jetë krejt ndryshe nga ai i pjesës tjetër të tregut. Ato i bashkon monedha, por duhet t’i ndajë audienca, klasi, shija, misioni. Lidhja e Shkrimtarëve është zgjidhur, u nxor jashtë nga godina, gazeta me emër prej më shumë se 100 vjetësh u mbyllën, fondi i bibliotekave u kyq në ca rrënoja magazinash të harruara, të talentuarit reaguan, shkrimtarët e dobët e kundruan ngjarjen si të mos qe e tyre. Shto këtu konkurset letrare, ku një njeri i vetëm duhet të lexojë tërë veprat e botuara brenda një viti dhe duhet të japë mendim për to, do të përcaktojë se kush e fiton çmimin, dhe cilat qenë veprat e mira të atij viti. Koha fizike për leximin e të gjithë librave të dalë brenda vitit është katër vite lexim. Kuptojeni se sa i saktë e i studiuar është mendimi dhe dhënia e çmimit. Ftesat që vazhdojnë të nisen drejt Lidhjes së Shkrimtarëve (që nuk është) për Festivalet e poezisë e të letërsisë, mbërrijnë në institucione anonime, që nuk kanë as mundësinë, mjetet dhe instrumentat më të thjeshtë për të dominuar vërtetë autorët që e përfaqësojnë sa më denjësisht letërsinë tonë në ato Festivale. Dhe ajo çka është më e keqja është se, vetë shkrimtarët nuk dinë të funksionojnë. Në Francë, Itali, Angli, edhe para njëqindvjetësh mblidheshin shkrimtarët, bënin manifeste letrare, debatonin për rrymat, mbështesnin njëri-tjetrin, (kam këtu para syshë Parisin me Pikason dhe e dashura e tij Gertrude Shtaine), formonin Club. Këtu tek ne ka shkrimtarë të mirë, por janë pak. Pjesa më e madhe janë shkrimtarë të dobët, njerëz të vegjël, meskinë, kanë frikë dhe nuk dinë të thonë një fjalë të mirë për letërsinë e kolegëve, lexues tendenciozë, folklorikë, mitomanë, të çorientuar, pa asnjë teori letrare, pa doktrina estetike, pa tendencë e stil, që heshtin kur nuk duhet heshtur dhe flasin bash atëherë kur nuk kanë gjë për të thënë. Megjithëse jehona e veprave të tyre nuk e kalon as Urën e Lanës bëjnë si të famshëm nëpër tavolina kur në Tiranë mbërrijnë lexuesit e provincave.
Para disa kohësh vdiç poeti i dëgjuar Ali Podrimja. Kur vinte në Panairin e librit vetëm pak njerëz i kanë ndenjur pranë, të tjerët iknin në punët e tyre, nuk kishin kohë për Podrimjen. E ai shpesh e pinte kafen i vetmuar e fillikat. Vetëm disa i kemi hapur dyert e gazetave, unë i kam marrë intervista dhe një shkrim për mistikën e fatit të tij dhe e të birit Lumit, dhe një grusht shkrimtarësh dhe poetësh që e kanë pritur. Dhe kaq. Por kjo është fare pak. Dhe tani që vdiq të gjithë vajtojnë, (“Mos qaj mbi qumështin e derdhur”-është një fjalë e anglezëve), thonë se e kanë patur shok, thonë se e kanë ndihmuar e i kanë ndenjur pranë. Gjysma e tyre, sikur veprën t’i kishte lexuar Ali Podrimjes do të qe mjaft. Dhe tani pozojnë si miq e njohës të tij. Pat ikur nga kjo jetë Ardian Klosi, studiues e njeri i librave. Krejt i vetmuar. Sikur të kishte patur pranë vetëm gjysmën e atyre që erdhen në mortin e tij, Ardian Klosi do të qe përsëri mes nesh. Në ceremoninë e vdekjes nuk mund të mungonin. Një pjesë e mortaxhinjëve qe aty jo për Dan Klosin por për veten e tij, që para kamerave mos të humbiste rastin që të ishte me elitën. Kjo më kujton Ministrin e brendshëm të Francës, që kurrë nuk do ta përmendëte njeri si Ministër, por vetëm se në ditën e varrimit të Hygoit vuri një dorë për të mbajtur arkivolin e shkrimtarit të madh. Frederik Reshpja, një prej lirikëve tanë më të mëdhenj, vdiç i mjerë, harruar nga të gjithë, në një dhomë me qera tek shtëpia e Fred magjypit. (Ai djalë që s’i lexoi kurrë lirikat e Reshpes i ndenji pranë deri në dekikun e fundit). Vetëm pak vetë ia vizitonim odën e tij të mjerë. Në shkurt, në atë dimër të ftohtë, Frederik Reshpjen e përcollën në varret e Rrmajit M. Zeqo, Sh. Këlmendi dhe unë e M. Gjana. Të tjerët ndenjën pranë sobave të ngrohta dhe nëpër kafene. Dhe pas një viti, (në një ceremoni në sallën e Lidhjes së Shkrimtarëve), shkrimtarët shtyheshin se kush e kush ta kapte mikrofonin më parë, dhe për të treguar se sa e deshën Frederikun e shkretë dhe sa pranë i kishin ndenjur në jetë. Kur shkova me A. Qazimin tek shtëpia e Pashko Gjeçit, ai na tha se kishte kohë që s’e kishte kaluar kush derën e tij. Na falënderoi. Dhe banonte tek “Shallvaret”, fare pranë lokaleve ku të paktën mësuesit e letërsisë që kanë shpjeguar Dante Aligerin e përkthyer prej tij, ta kishin lënë një kafe pa pirë dhe t’i kishin bërë një vizitë përkthyesit të madh Pashko Gjeçi.
Dhe eja tani e vendos një rregull në këtë terren, gjeje në këtë kakofoni veglën që nuk stonon. E pamundur. E di që nuk është kohë librash. Vemendjet e njerëzve ndaj letërsisë janë zverdhur. Por di dhe atë që vetë shkrimtarët duhet ta nxjerrin letërsinë nga kjo situatë, duhet të jenë më të fisëm, më të ditur, më të talentuar, më qytetas, mendje të hapura.