Historia
Tragjedia Vajont e 9 tetorit 1963 ishte e parashikueshme: vala vdekjeprurëse që fshiu qytete të tëra dhe vrau gati 2000 njerëz nuk ishte një aksident, siç u konstatua më vonë nga hetimi i Ministrisë së Punëve Publike. Diga e Vajontit, e ndërtuar për të shfrytëzuar sa më shumë forcën e ujërave të pellgut të Piave, ishte atëherë më e larta në botë dhe kanioni i gërmuar nga përroi Vajont në rrugën e tij drejt Piave ishte një nga më të thellët. Liqeni artificial do të kishte një kapacitet të jashtëzakonshëm për të mbajtur ujë dhe do të kishte prodhuar shumë energji elektrike.
RREZIQET GJEOLOGJIKE (TE FSHESUARA). Lugina ishte sigurisht e madhe, por jo e përshtatshme për këtë qëllim nga pikëpamja gjeologjike, siç zbuluan disa raporte teknike, për shembull ato të teknikut austriak Leopold Müller. Rreziqet e parashikuara nga gjeologu u konfirmuan nga një rrëshqitje e parë, tre vjet para katastrofës.
9 tetor 1963: fatkeqësia minutë pas minutë
Ora 9:00 Shenja të shumta të rrëshqitjes së dheut. Niveli i ujit ulet ngadalë.
Ora 12.00 Në malin Toc shfaqen çarjet e para, të cilat zgjerohen në pak orë.
Ora 17.00 Policia bllokon qarkullimin drejt Liqenit të Vajontit.
Ora 22:00 Mali Toc fillon të lëshojë vendin. Ka shqetësim për digën
Ora 22.39 Një zhurmë shumë e fortë dhe menjëherë më pas një errësirë shoqërojnë rrëshqitjen e dheut.
22:40 Një valë e madhe, e barabartë me rreth një të tretën e liqenit, ngrihet deri në 250 metra.
Ora 22:41 Banorët e Longarone dëgjojnë zhurmën dhe mendojnë se diga është shembur.
Ora 22:43 Bomba gjigante e ujit bie mbi Longarone dhe e shkatërron atë.
Më 4 nëntor 1960 në orën 12:20, nga mali i Toçit u shembën 750 mijë metra kub material, pas mbushjes së parë të rezervuarit, i cili kishte arritur lartësinë 650 metra. Por kompania Adriatic Electricity (Sade, e blerë më vonë nga Montedison), pronare e digës, e dinte se pavarësisht gjithçkaje nuk do të kishte probleme për marrjen e autorizimeve shtetërore. “Sade është shtet brenda shtetit. Merr lejet. Merr shpronësimet. Piloton testet. Ka në dorë Ministrinë e Punëve Publike” denoncoi (padëgjuar) gazetarja e Njësisë Tina Merlin.
LUGINA E GJYTUARA. Dhe pikërisht përpjekja për ta sjellë rezervuarin në lartësinë 715 metra, për provën e tretë dhe të fundit, çoi në katastrofë. Enel-it të sapoformuar iu desh të merrte digën dhe Sade kishte çdo interes për të testuar shpejt sistemin dhe, megjithë problemet e dukshme gjeologjike, në prill 1963 vendosi të ngrinte shpejt nivelin e rezervuarit. Kjo dobësoi frontin e rrëshqitjes. Një goditje e re nga Toc, në shtator 1963, çoi në sugjerimin e një ndezjeje të ngadaltë të liqenit, i cili kishte arritur një lartësi prej 712 metrash. Më 7 tetor u organizua evakuimi nga Toc, i cili vazhdoi të dridhej. Por askush nuk mendoi të evakuonte qytetet e tjera në luginat Vajont dhe Piave në të cilat goditi vala vdekjeprurëse më 9 tetor.
INXHINIERËT NË GJYQ. Më 29 nëntor 1968 u nxorën në gjyq 11 të pandehur, për të cilët u kërkuan 21 vjet për fatkeqësi dhe vrasje. Përgjegjësi dhe i pandehuri Mario Pancini kreu vetëvrasje në vitin 1968 përpara se të fillonte gjyqi. Në vitin 1971 procesi i gjykimit përfundoi me dënimin e vetëm të Alberico Biadene, inxhinier nga Sade, me 5 vjet dhe Francesco Sensidoni, nga Ministria e Punëve Publike, me 3 vjet e 8 muaj, të dy për krimin e përmbytjes, të rëndë nga parashikueshmëria.
Gjyqet civile, të cilat filluan në 1975, përfunduan në 1999: Montedison u dënua për të kompensuar komunën e Longarone me 77,000 miliardë lireta./kb