Nga Marc Jones
Një lëvizje historike nga Banka Qendrore Evropiane (BQE) drejt hedhjes në treg të një euro dixhitale brenda pak vitesh, do të thotë se ka ardhur koha që mishërimi më i ri i parasë të provojë vlerën e saj. Disa vende tashmë kanë prezantuar monedhat dixhitale të Bankave Qendrore (CBDC – central bank digital currencies), Kina po provon një prototip juan-i me 200 milionë përdorues, India po përgatitet për një projekt pilot dhe rreth 130 vende që përfaqësojnë 98% të ekonomisë globale po eksplorojnë sistemin e parave dixhitale. Lëvizja e BQE-së për të krijuar një projekt pilot që mund të çojë në një monedhë dixhitale për 20 vendet që përdorin euron, monedhën e përbashkët, duke e bërë atë bankën e parë qendrore perëndimore me peshë të rëndë që formalisht ecën përpara, mund të bëhet edhe një plan global. Mbështetësit thonë se CBDC-të do të modernizojnë pagesat me funksionalitet të ri dhe do të ofrojnë një alternativë ndaj parave fizike, e cila duket në rënie terminale. Por mbeten pyetjet pse CBDC-të përfaqësojnë një përparim, qoftë edhe në vende të tilla si Nigeria që i kanë miratuar ato, si dhe protesta kundër planeve të BQE-së, duke shfaqur shqetësimin e publikut për humbjen e privacisë dhe transparencën e dyshimtë të tyre.
Bankierët dhe sidomos Bankat tregëtare shqetësohen për kostot dhe rrjedhjet e mundshme të depozitave pasi klientët mund të transferojnë para në llogaritë e bankës qendrore, ndërsa vendet në zhvillim shqetësohen se një dollar, euro ose juan dixhital lehtësisht i aksesueshëm mund të shkaktojë dëme të pallogaritshme në sistemet e tyre.
‘Çfarë është paraja?’
Plani i BQE-së “është një punë shumë e madhe dhe shumë institucione monetare nga pjesa tjetër e botës po e shikon këtë nga afër”, deklaron Josh Lipsky, i cili drejton një gjurmues global të CBDC në Këshillin Atlantik. “Është një nga bankat qendrore më të mëdha, kështu që nëse del me përgjigje pozitive për çështjet e privatësisë dhe sigurisë kibernetike dhe aftësinë për ta përdorur atë jashtë linje, do të jetë me shumë ndikim.” Bankat qendrore u futën në veprim pesë vjet më parë kur Facebook publikoi planet për një monedhë të shkëputur. Tani, megjithatë, politikëbërësit ende nuk e kanë bindur plotësisht publikun e gjerë pse nevojiten CBDC-të. Fabio Panetta, anëtari i Bordit Ekzekutiv të BQE-së që mbikëqyr punën e euros dixhitale të Bankës, deklaron se kjo do të ndihmonte monedhën në “provën e së ardhmes” dhe do të reduktonte atë që ai e quajti një mbështetje të tepruar në sistemet e pagesave të kartave të kreditit me bazë në SHBA. Por ekspertët nuk janë plotësisht të bindur dhe kanë akoma mjaft dyshime e paqartësi. “Nuk është ende e qartë se çfarë mund të bëhet me një CBDC me pakicë që nuk mund të përsëritet me paratë e bankave tregtare,” tha drejtori menaxhues i teknologjive të avancuara të Barclays, Lee Braine, i cili ka qenë i përfshirë në disa nga Projektet e paundit dixhital të Bankës së Anglisë. “Ju po thyeni potencialisht një pjesë të vetme të parave”, tha ai, duke vënë në dukje rrezikun e një sistemi me dy nivele nëse CBDC-ve u lejohen funksione të ndryshme ose rregulla të zbulimit të të dhënave se sa llogaritë bankare.
“E gjitha varet nga ajo, çfarë janë paratë?” Përcaktimi i një standardi global
Një e panjohur kryesore është nëse Rezerva Federale e SHBA (FED) ose Banka e Japonisë do të lëshojnë CBDC me pakicë. India mund të jetë një mjedis testimi më efektiv se Kina, sepse, ndërsa çdo gjigant aziatik ka më shumë se 1 miliard njerëz, India ka një ekonomi shumë më të hapur. Në të kundërt, Kanadaja dhe disa të tjerë duket se po frenojnë, ndërsa shumica e atyre që tashmë përdorin CBDC po shohin shumë pak interes. Të dhënat e fundit nga Bahamas, të cilat lancuan monedhën e parë dixhitale në botë në vitin 2020, treguan se transaksionet personale të SandDollar-it të saj ishin ulur 11% në shtatë muajt e parë të vitit, ndërsa shtesat e portofolit ishin katërfishuar.
Një dokument i Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) në maj 2023, e përshkroi miratimin publik të eNaira të Nigerisë si “shumë zhgënjyese”, me 98.5% të portofoleve të pa përdorura kurrë. “Niveli aktual i adoptimit të eNaira ka qenë reflektues i fazës së hershme të ndërgjegjësimit të CBDC,” deklaroi banka qendrore e Nigerisë, duke shtuar se kishte qenë “në përputhje” me pritjet. Bo Li, zëvendës drejtor menaxhues i FMN-së, deklaroi së fundmi se FMN po ndihmonte dhjetëra vende me planet e CBDC, dhe së shpejti do të publikonte një udhëzues se si duhet të ndërtohet e funksionojë ky sistem. FMN po ndërton atë që e quan platformën e saj XC, e cila synon të përpunojë ose “zgjidhë” transaksionet e CBDC-ve. Josh Lipsky i Këshillit Atlantik deklaron se kjo, së bashku me zgjedhjet teknologjike që bëjnë BQE dhe India, mund të fillojë të përcaktojë një standard mbarëbotëror, siç bëri VHS në fillim të epokës së kasetave video. “Pyetja kryesore” në lidhje me zhvillimin e CBDC-ve, sipas Lipsky, “është se si e përmirëson kjo sistemin financiar? Se për çfarë bëhet fjalë në të vërtetë“./kb